Aktualności  |   Kalendarium  |   Galeria  |   Kontakt  |   Ważne adresy
Dyrekcja  |   Sekcje  |   Nauczyciele  |   Uczniowie  |   Rodzice  |   Rekrutacja

Powstanie i rozwój notacji muzycznej w średniowieczu

Uwagi wstępne

  • Do czasu pojawienia się notacji cały repertuar śpiewów chorałowych był przechowywany w pamięci i przekazywany drogą ustną.
  • Notacja neumatyczna, która pojawiła się jako pierwsza, nie może być traktowana w sposób w jaki dziś traktujemy współczesne notacje. Służyła ona bardziej do studiowania, niż do czytania.
  • To, że notacja w ogóle się pojawia, jest świadectwem upadku pewnej tradycji. To zaś zrodziło potrzebę utrwalenia jej w jakiś sposób. Notacja neumatyczna pojawiaja się na terenie dzisiejszej Francji. Wielu uważa, że notacją najwcześniejszą jest notacja paleofrankońska.

Hipotezy dotyczące źródeł powstania notacji neumatycznej

Koncepcja cheironomiczna

  • Wychodzi z założenia, że wczesne neumy odzwierciedlają gesty Kantora prowadzącego śpiew.
  • Twórcą tej koncepcji jest Andre Mocquereu.
  • O tej koncepcji: Wagner, Jammers, Stäblein - prawie wcale nie próbując ją potwierdzić.
  • Hucke natomiast, zanotował iż nie ma dowodu by jakakolwiek notacja śpiewów była związana z tą metodą.
  • Jak się wydaje teoria ta nie ma żadnego poparcia. Nie oznacza to bynajmniej, że jest ona mylna. Eksperymenty pokazują, że jest możliwe odtworzenie z kształtów neum ruchów ręki dyrygenta. Więc i odwrotność też jest możliwa.

Koncepcja akcentowa

  • Zakłada ona iż znaki neumatyczne pochodzą od akcentów używanych przez łacińskich gramatyków.
  • Są to:
    • accentus acutus,
    • accentus gravis,
    • accentus circumflex.
  • Twórcą tej teorii był Coussemaker (1852). Wspomina o niej także Pothier (1880) oraz Suñol (1935).
  • Znaki prozodyczne znane były już w Grecji mniej więcej od III w p.n.e.:
    • oxeia - akcent ostry; oznaczał wzniesienie tonu → acutus,
    • bareia - akcent ciężki - oznaczał niższe intonowanie sylaby → gravis,
    • perispomene → circumflex.
      znaki akcentów

Znaki interpunkcyjne i notacja ekfonetyczna

  • Uważa się iż na rozwój notacji neuatycznej miał także wpływ system interpunkcyjny wczesnego średniowiecza.
  • System ten dzielił zdania na poszczególne jednostki syntaktczne za pomocą następujących znaków:
    • comma - krótka pauza,
    • colon średnia pauza,
    • periodus - zakończenie zdania,
      znaki interpunkcyjne
    • znak zapytania - przypomina swym kształtem znak quilismy w notacji neumatycznej.
      znak zapytania
  • Te znaki interpunkcyjne mogły służyć jako wskazówka do zastosowania obiegowych formuł melodycznych stosownych dla poszczególnych części zdania.
  • W dalszym rozwoju z interpunkcji powstało pismpo lekcyjne (lektionschrift) służące notowaniu formuł melodycznych stosowanych w czasie wykonywania czytań liturgicznych. Pismo to posługiwało się następującymi znakami:
    • punctus circumflexus - wyznacza melodyczne obniżenie, stosowany jest na końcu myśli gdy sens zdania jest niepełny → odpowiada kategorii media distinctio (comma),
    • punctus elevatus - wyznacza stopniowe obniżenie melodii na kolejnych stopniach skali i następnie skok w górę na dźwięk wyjściowy, w miejscu zakończenia myśli, której sesn jest pełny, ale po której następuje jej rozwinięcie → odpowiada kategorii subdistinctio (colon),
    • punctus versus - wyznacza obniżenie melodii realizowane na różny sposób, w miejscu pełnego zakończenia myśli → odpowiada kategorii plena distinctio (periodus),
    • punctus interrogativus - wyznacza stopniowe obniżenie, a następnie stopniowe podniesienie melodii, w miejscu pojawienia się pytania.

Notacja bizantyjska

  • Bizantyjska notacja neumatyczna była blisko spokrewniona z bizantyjską notacją ekfonetyczną. Niektóre znaki są wręcz identyczne.
  • Znaki notacji paleobizantyjskiej z X w. od bizantyjskich znaków ekfonetycznych różnią się tym, że te pierwsze dotyczą pojedynczych sylab zaś te drugie dotyczą całych zdań.

Wczesne świadectwa notacji neumatycznej na zachodzie

  • Najwcześniejsze ślady notacji pojawiają się w IX w.
  • Aurelian de Reome piszący ok. 850 r. jasno wskazuje na obecność znaków pisanych.
  • Początkowo notowano tylko pewne fragmenty.
  • Najstarszym zabytkiem dotrwałym do naszych czasów jest kopia prosuli Psalle modulamina przepisana prawdopodobnie niejakiego Engyldeo, kleryka z klasztoru św. Emmerama w Regensburgu (817 - 834).

  • psalle modulamina
  • Kompletnie notowane księgi pojawiają się dopiero pod koniec X w.

Notacja neumatyczna

Kształty i znaczenie poszczególnych znaków

zestawienie neum
Powyższa tabela zawiera nazwy neum, opis ich wykonania (H - nuta wyższa, M - nuta pośrednia, L - nuta niższa), oraz ich rysunek zaczerpnięty z manuskryptu odnalezionego w bibliotece Instytutu Medycznego w Montpellier.
Transkrypcja umieszczona poniżej numeruje poszczególne znaki notacji neumatycznej zgodnie z numeracją przyjętą w tabeli, przez co możliwa jest ich identyfikacja.
transkrypcja znaków montpelierskich

Znaczenie nazw łacińskich i związek poszczególnych neum z akcentami gramatycznymi

  • virga - rózga → accentus acutus; w zależności od kontekstu oznacza dźwięk wyższy od poprzedniego
  • tractulus → accentus gravis; w zależności od kontekstu oznacza dźwięk niższy od poprzedniego
  • clivis - clivus - ślimak → accentus acutus + accentus gravis
  • pes - stopa → accentus. gravis + accentus acutus
  • porrectus - rozciągać → accentus acutus + accentus gravis + accentus acutus
  • torculus - korkociąg → accentus gravis + accentus acutus + accentus gravis
  • climacus - gr. climax - drabina → accentus acutus + accentus gravis + accentus gravis
  • scandicus - scandere - piąć się, iść pod górę, wznosić się → accentus gravis + accentus gravis + accentus acutus
  • quilisma - gr. kylisma - chodzi o kręcenie się → znak zapytania
  • oriscus - gr. horos - ograniczenie (?) → znak kontrakcji (Señor)
  • epiphonus - gr. epi + phone - dodne dźwięki
  • cephalicus - gr. kephalis - mała głowa
  • ancus - gr. agkon - krzywa, falowana

Informacje dotyczące rytmu

  • Informacje na temat rytmu zawarte są w modyfikowanym zapisie znaków (przez dodanie liter oznaczających lub zmianę rysunku znaku - np. dodanie episemy)
  • Po przez dodawanie liter oznaczających - przede wszystkim t oraz c:
    1. Dynamiczne
      • f - cum frangore seu frendore (ze złamaniem, zginaniem; ze zgrzytaniem, rozgryzaniem) - z ostrym atakiem
      • k - klenche (Gr. ?) seu clange (brzmieć, dmić) - dźwięcznym tonem
    2. Melodyczne
      • a - altius (altiusculus - trochę wyższy) → wyższym dźwiękiem
      • e seu eq - equaliter (aequaliter - równo) → na tym samym poziomie
      • i, io seu iu - inferius, iosum seu iusum (niżej) → niższy
      • iv - inferius valde (niżej bardzo) → znacznie niżej
      • l - levate (wznieście) → podniesiony
      • s - sursum (w górę) → wznoszony
    3. Rytmiczne
      • c - cito seu celeriter (szybko, prędko) → szybko
      • t - trahete seu tenere (ciągnijcie, trzymać) → trzymać
      • x - expetate (oczekujcie) → czekać
  • W notacji laońskiej:
    1. Melodyczne
      • eq - equaliter
      • h - humiliter
      • s - sursum
    2. Rytmiczne
      • a - augete
      • c - cito seu celeriter
      • n seu nl seu nt - naturaliter
      • t - trahete seu tenete

Poniżej przykład modyfikacji rytmicznej znaku przez zastosowanie liter oznaczjących i epizem.

znaki zmodyfikowane
rytm neum

Style regionalne notacji neumatycznej

Notacje francuska i niemiecka

Choć powszechnie uważane za różne, znaki francuskie i niemieckie podobne są do siebie pod wieloma podstawowymi względami. Zwyczaj klasyfikowania ich oddzielnie ustalił się, ponieważ podczas gdy znaki notacji francuskiej są bardziej wertykalne te z niemieckich źródeł są zwykle kreślone skośnie. Ponadto wiele uwagi zwrócono na najbardziej interesujące źródło notacji niemieckiej - manuskrypt St. Gall zawierający bogactwo szczegółów notacyjnych nie spotykanych w źródłach francuskich. Stworzyło to wrażenie dwóch różnych od siebie systemów. Jednak pomimo stwierdzenia, iż notacja St. Galleńska jest wyjątkowa, przy porównaniu znaków prostych, niemieckich i francuskich podobieństwa stają się oczywiste. Różnorodność francuskich notacji odnalezionych w źródłach Cluniac została dokładnie zbadana przez Houliera (1951). Notacja w źródłach St. Gall przez długi czas była obiektem intensywnych studiów.

Notacja paleofrankońska

Przeciwnie do dawno ustalonych typów francusko-niemieckich, znaki paleofrankońskie znane były jedynie w niewielkim rejonie północno-wschodniej Francji. Przetrwała tam jedynie garstka źródeł, z których żadne nie jest kompletną księgą liturgiczną (np. graduałem lub antyfonarzem). Nazwę "paleofrankońska" nadał tej notacji Handschin twierdząc, że jest to najstarszy typ notacji jaki rozwinął się w imperium frankońskim. W notacji tej zamiast pes i clivis z dwoma wyraźnymi momentami zapisania używa się jedynie skosów lub lekko ukośnych pociągnięć. Porrectus i torculus także mają tendencję do formowania pojedynczego łuku lub kąta niż raczej figury złożonej z 3 części. Quilisma i oriscus nie są obecne w najwcześniejszych źródłach.

Notacja laońska

Nazwa tej notacji zaczerpnięta jest od najbardziej znanego jej reprezentanta - manuskryptu: Laon, Bibliotheque Municipale 294. Także fakt iż miasto Laon centralizuje obszar jej występowania wpłynął na wybór nazwy. Najbardziej jej charakterystyczną cechą jest mały hak używany w miejscu punctum (czasem nazywany unicus). Virga tu ma zwykle kształt długiego płaskiego S. Prawie nigdy nie spotyka się jej po za kombinacjami z punctum gdy tworzą np. pes, lub inny znak. Notacja z manuskryptu Laon 239 ze względu na swą złożoność i wyszukaność może być porównana jedynie z notacją St. Galleńską. Francusko-niemiecka notacja rozpoczyna swe clivis od zwróconej ku górze kresce (pociągnięcia) natomiast notacja laońska i bretońska zamiast tego rozpoczyna go od krótkiego, niemal pionowego pociągnięcia (ruchu) piórem. Czasem jest to płytki łuk, który zgina się w kierunku następującego po nim pociągnięcia w dół.

Notacja bretońska

Notacja bretońska zawdzięcza swoją nazwę od obszaru północno-zachodniej Francji. Stąd pochodzą praktycznie wszystkie jej źródła. Pod wieloma względami ppodobna jest do notacji laońskiej, jednak jest bardziej zwarta w ogólnym obrazie oraz brak tu charakterystycznego laońskiego haku (unicusa). W notacji tej nie występuje quilisma - w miejscu gdzie według innych rękopisów spodziewana jest ona lub oriscus użyte są dwa inne znaki, ale zasady rządzące ich użyciem w notacji bretońskiej są nieco inne.

Notacja akwitańska

Chociaż wiele notacji używa kombinacji disjunct punctus i virgae jako szczególnego wariantu zamiast ich bardziej powszechnych form połączeń dla clivis , flexa itd., niektórzy chcą uczynić formy disjunct obowiązującymi. Jest to jak ze znakami akwitanskimi. Znowu virga jest zwykle umieszczana w kompozycji z innymi elementami. Znamiennym jest, że notacje laońska, bretońska i akwitańska wstępują po przekątnej i opadają pionowo.

Typy pokrewne do notacji francusko-niemieckiej

Znaki odmiany francusko-niemieckiej były także używane poza obszarem ich "domu". Pionowe znaki niemieckie były kopiowane w Angli w późnym X w., także w północnych Włoszech, w miejscach takich jak Novelesa, Asti oraz z bardziej indywidualnymi cechami w Brescia i Mantua. Notacje w Monza i Bobbio używały skośnych niemieckich kształtów. Poza tym, znaki wykazujące bardzo ogólne podobieństwo do głównego francusko-niemieckiego typu są znajdywane zarówno w Hiszpanii i Włoszech. Z dwóch głównych hiszpańskich typów, te z północnej Hiszpanii miały proste kształty, zaś te z Toledo niemal poziome. Oba jednak uznawane są za spokrewnione ze znakami francuskimi. Dalsze badania będą potrzebne przy identyfikacji użycia znaków ornamentacyjnych w notacji hiszpańskiej - quilisma, oriscus, liquescents. Długie, grube kreski (znaki) użyte w dobrze znanym źródle, prawdopodobnie z Bolonii, Rzym Biblioteca Angelica 123 (XI w.), są także blisko spokrewnione z typem niemiecko-francuskim. Notacja ta jest także odnajdywana w źródle prawdopodobnie z Modemy i w innym sięgającym daleko na południe, możliwe iż z rytu monastycznego w Abrumi, Rzym, Biblioteca Angelica V (związana przez repertuar źródeł benewentyńskich).

Notacja katalońska

Źródła z katalońskiego obszaru północno-wschodniej Hiszpanii zawierają znaki, które zasadniczo zachowują trochę podobieństwa z tymi z obszaru akwitańskiego. Np. trzy puncta uszeregowane pionowo oznaczają wznoszący się scandicus, a nie opadający climacus jak w notacji akwitańskiej; pierwszeństwo tam przyznano formom złączonym. Znaki katalońskie nie są jak inne znaki wznoszące się pionowo, opadają na bardzo płytkiej pochyłości.

Inne włoskie notacje

Poza kształtami francuskimi i niemieckimi, także inne notacje zostały zaadaptowane we Włoszech. Na notację w Como wpłynęły znaki laońskie, zaś znaki bretońskie w Pawi. Formy rozłączne (jednak niepodobne do znaków akwitańskich) były preferowane w bardzo indywidualnym stylu w Nonatola. Notacja ta pokrewna jest tej znalezionej w Toledo i także występuje okazjonalnie w rękopisach werońskich. Szczególną cechą notacji nonatolańskiej jest sposób w jaki litery tekstu były prowadzone - z długim pociągnięciem pióra do wysokości odpowiedniej dla zaśpiewanej nuty, co oczywiście było możliwe jedynie dla pierwszej nuty każdej sylaby. Źródła z wielu włoskich ośrodków z czasu przed wejściem w użycie notacji liniowej (XI w. lub później) prawie wcale się nie zachowały. Źródła z Mediolanu ukazują, że ich znaki często istniały w małych grupach drobnych, falowanych kresek połaczonych delikatnymi liniami.

Tabela porównawcza stylów notacji

 

manuskrypt 1
manuskrypt 2

 

oprac. Waldemar Cieślok

Literatura:

D. Hiley: Western Plainchant (wszystkie przykłady nutowe zaczerpniete są z niniejszej pozycji)

copyright © 2011-2018 Zespół Państwowych Szkół Muzycznych w Szczecinie